Персональный сайт: Борис Павлов
Персональный сайт: Борис Павлов

Хотугу скифтэр

Эһиэнэ – мөлүйүөн,
Биһиэнэ – халҕаһа,
Дьэ, киирсэн, кыргыһан көрүөххэ,
Кыараҕас харахтаах,
Адьырҕа көрүүлээх
Биһиги скифтэр буолабыт.

Ити мин “Скифы” диэн нуучча улуу поэта Александр Блок аатырбыт хоһоонугар көҥүл тылбаас оҥордум. Итинник хоһуйаллар эбит былыргы быдан үйэлэргэ истиэп устун тыал курдук көтүтэ сылдьан үгүс омук ордуутун үрэйбит, ый ыһыаҕа, күн күдээрэ оҥорбут скифтэр диэн ааттаах аан дойду таабырына буолбут норуоту. Кинилэр сурук-бичик үөдүйэн бастакы үөрэхтээхтэр ону-маны бэлиэтиир буолбут кэмнэриттэн, биһиги эрабыт иннинэ 17-18 үйэлэртэн биллэллэр. Былыргы грек историктара скифтэри саамай былыргы омуктар диэн суруйаллар эбит, ол гынан баран Египет эҥин курдук судаарыстыба тэриммэтэх буоланнар бастакыны былдьаппыттар. Төрүт да историяҕа биллибэккэ хаалыахтарын искусстволара уонна культуралара быыһаабыт. Ол курдук Евразия, Сибиир киэҥ нэлэмэн истиэптэригэр кэлиҥҥи археологтар курганнары хаһан скифтэр кылааттарын, кимиэхэ да тэҥнэспэт ураты оҥоһуктары булан киирэн барбыттар. Бу оҥоһуктар билигин аан дойду бастыҥ музейдарын киэргэллэринэн буолаллар.

Скифтэри соҕуруулар уонна илиҥҥилэр диэн араараллар эбит. Хара муораттан Кубань, Крым өҥ сирдэринэн, Россия соҕуруу өттүн бөдөҥ өрүстэринэн тайаан сылдьыбыт, кэлин Румынияҕа, Болгарияҕа, Венгрияҕа, Пруссияҕа өтөн киирбит өттө соҕурууҥҥулар, онтон бэтэрээ Алтай хайаларыгар, Енисей өрүскэ диэри олорбут биистэри илиҥҥи скифтэр диэн ааттыыллар. Ханна баҕарар скифтэр культураларын үс сүрүн бэлиэтэ: аттаах көмүү, сэрии сэбин тэрилэ уонна оҥоһуктарыгар кыыл истиилэ үйэлэр тухары уларыйбат эбит. Биир бэлиэлэрэ скифтэр хочуоллара диэн ааттанар ардыгар үс атахтаах алтан олгуй. Бу сиэр-туом оҥоһуллар иһитэ диэн ааттанар. Маннык олгуйу археологтар Европаттан саҕалаан Кытай кырасыынассытыгар тиийэ булаллар. Бу эмиэ биир уопсай көстүүлэрэ. Итэҕэллэрэ – күн таҥара, Аал луук мас, үөһээ, аллараа, орто дойду, ойуун, удаҕан.

Алтайга скифтэр биир улахан тирэх культуралара Пазырык диэн сиргэ көстүбүтэ. Бу хайалаах Алтай, Россия, Казахстан, Монголия быысаһа сытар дойдулара, киһи аймах үөскээбит сирэ диэн эмиэ этэллэр. Манна Укока диэн сиргэ 25 саастаах кыыс мумиятын булбуттара уонна биһиги эрабыт иннинэ 5-3 үйэлэргэ олорон ааспыт диэн быһаарбыттара. Үрдүк хороох бэргэһэлээх, кыыл стилэ киэргэллээх, төрдүн-хаанын ырытан баран кет, селькуп диэн былыргы Сибиир омуктарыгар ханыылаһар диэн быһаарбыттара. Итиннэ даҕатан эттэххэ Күп нэһилиэктэрэ биһиэхэ Дьааҥыга, Уус Маайаҕа, Уус Алдаҥҥа бааллара биллэр, оттон кеттэр биир ааттара остяктар (өспөхтөр) сахалар биир бөдөҥ аҕа уустарынан буолаллар.
Көмүүтүн-харайыытын культурата сахалар киэннэригэр майгынныыр. Уопсайынан биһиги археологтарбыт скифтии ампаардаах, аттаах, сэрии сэптээх көмүүлэри булбатах сирдэрэ суоҕун кэриэтэ. Туоска суулааһын, астаах иһити ууруу, хатыҥ маһы, чэчири анньыы – ити барыта Сибиир түҥ былыргы омуктарын сиэрдэрэ-туомнара. Онтон биһиги былыргы культурабыт туох да саарбаҕа суох скиф киэнэ. Скифтэр уһанар техникалара – кутуу олох былыргыттан баар. Технологията, техниката, эстетиката. Скиф уус-уран оҥоһуктара – кылдьыы, ыйытыы боппуруос курдук ытарҕа, күн бэлиэлэрэ – алтан киэргэллэр музейдарбытыгар толорулар. Дьиктитэ диэн манна барыта алтан, истиэпкэ – кыһыл көмүс. Баҕар, мантан баран кыһыл көмүскэ кубулуйбута буолаарай?

Скиф олгуйдара сирэй бэйэтинэн Бүлүү эбэ тардыытыгар Мархаҕа көстөн турар. Онтон түҥ былыр алтан олгуйдары саха уустара оҥороллорро үһү диэн кэпсээн баар. Олгуйдаах диэн үрэх Сунтаарга баар. Аттаах киһи батан киирэр улахан олгуйдара бааллар үһү диэн уос номоҕо буолбута ыраатта. Көстө илик да буоллар баҕар кырдьык буолуо, тоҕо диэтэххэ Хакасияҕа биһиги эрабыт иннинэ 2-1 үйэтээҕи Боярскай диэн ааттанар писаницаларга аарыма олгуйдар ойууламмыттара баар эбит.

Скиф төрүттээх, арий, финн-угор хааннаах норуоттар былыр-былыргыттан үҥэр таҥаларын кириэс бэлиэтинэн ойуулууллар. Күн таҥара диэн. Ити бэлиэ төрдө-төбөтө Саха сирин хайаларын сирэйдэригэр былыргы неолит саҕанааҕы өбүгэлэрбит писаницаларыгар баар. Югагирдар төрүт культураларын үөрэтэр учуонай Л.Н.Жукова бу күн таҥара төрүт олохтоохтор бэлиэлэрэ диэн быһаарар. Саха сирин бастакы өбүгэлэрэ күнү кириэс бэлиэтинэн ойуулууллар, онно үҥэллэр-сүктэллэр, харыс бэлиэтинэн туһаналлар эбит. Биһиэхэ саха саамай бастакы түҥ ууһунан күөсчүт билиниллэр. Онтон ити бэлиэ – кириэс, биһиги былыргы көмүүлэртэн көстөр керамикабытыттан саҕалаан чорооммутугар, сахалыы иһиппитигэр-хомуоспутугар, таҥнар таҥаспытыгар, симэнэр симэхпитигэр бүттэтэ суох элбэх.

Бу билигин сахалыы культураны, сиэри-туому күүскэ тарҕатан эрэбит. Ыһыахтарга, алгыстарга сахалыы таҥныбыт дьону көрдөххө бары кириэс харыс бэлиэлээхтэр. Ону тэҥэ неолиттан төрүттээх Европаҕа, Скандинавияҕа тиийэ тарҕаммыт үс салаа алгыс (альгиз) руна эмиэ төрүт культурабыт сүрүн бэлиэтинэн буолан эрэр. “Киһи өйүнэн үөйбэтэҕин көхсүнэн сэрэйэрэ диэн баар буолар”, -- диирэ биһиги бөлүһүөкпүт Ксенофонт Дмитриевич Уткин. Итинник көстүү биһиги мантан төрүттээхпитин, былыргы омуктары – юкагирдары, чукчалары, коряктары кытта биир силистээхпитин-мутуктаахпытын ырылыччы кэпсиир.

Биһиги, сахалар, биир төрүппүтүнэн Эр Соҕотох Эллэйи билинэбит. Омоҕой Баайга кэлэн үлэһит буолбутун туһунан үһүйээн саха норуотун саҕаланыытын курдук ылыныллар. Г.В.Ксенофонтов “Эллэйадатыгар” биир номоххо маннык кэпсэнэр. “Эр Соҕотох Эллэй Татаар Тайма диэн икки сүүс саастаах кырдьаҕас аҕалаах эбит. Биирдэ Хаан Боллох ыраахтааҕы Эллэйи ыҥыран ылан сүүстэрин туолбут эмээхситтэри, оҕонньоттору өлөрөргө бирикээстээбит. Эллэй аҕатын харыстыыр туһунан толкуйдуур. Сылгы өлөрөн улахан хааһах оҥорон аҕатын онно уган күрүүр. Оннук Өлүөнэни булар.

Итинник абыычай – кырдьаҕаһы туоратыы былыр хотугу омуктарга баар эбит. Саамай таптыыр дьонноруттан анараа дойдуга баралларын кырдьаҕастар дьолунан ааҕыналлара үһү диэн үһүйээннэргэ кэпсэнэр. Ити абыычайы биһиги дьоппуоннарга эмиэ көрөбүт. Аан дойду аатырбыт классик режиссера Акира Куросава “Легенда о Нарайяме” диэн аатырбыт хартыынатыгар дьоппуоннар кыаммат буолбут төрөппүттэрин ыраах хайаҕа таһааран хаалларалларын көрдөрөр. Ыарахан абыычай, ол гынан баран экстремальнай быһыыга-майгыга олох салҕаннын, ситим быстыбатын диэн өбүгэлэрбит барахсаттар ас-таҥас кырыымчык түгэнигэр быһаарыммыт быһаарыныылара быһыылаах.

Итинник абыычай массагет диэн скиф омуктарыгар баар эбит. Кинилэргэ ким эмэ кырдьар сааһыгар тиийдэҕинэ аймахтара мустан суох гыналлар, онтон оннук анараа дойдуга баралларын кырдьаҕастар улуу дьолунан ааҕыналлара диэн бастакы историк диэн ааттанар Геродот суруйан хаалларбыт. Ити скиф төрүттээх омуктар уопсай үгэстэрэ эбит.

Биһиги үһүйээннэри, номохтору бэҕэһээҥҥи буолбут түбэлтэ курдук ылынабыт эрээри Эллэй диэн аат уонунан тыһыынча, мөлүйүөнүнэн үйэлэри уҥуордуур быһыылаах. Тылын олоҕо “эль” диэн. Юкагирдар, чукчалар эмиэ эллэйдээхтэр. Юкагир ойууна кыырарыгар Эллэй таҥараттан, Үрдүк Айыылартан көрдөһөрүн туһунан В.И. Иохельсон “Юкагиры и юкагиризированные тунгусы” кинигэтигэр суруйбута. Чукоткаҕа Элен диэн бөһүөлэк баар, Эльгагытрын диэн күөл аата. Арийдар тустарынан суруйбут 40-с сыллардааҕы Герман Вирт диэн ньиэмэс учуонайа баар эбит. Кини көрүүлэрин кэлин фашистар туһаммыттарын иһин бобо сылдьыбыттар., ол эрээри кини бэйэтэ туох нациһа кэлиэй, учуонай эрэ буоллаҕа дии.

Бу киһи “эль” диэн тылы “ель” диэн өйдөбүлгэ ханыылыы тутар. Нууччалар кыһыннары-сайыннары күөх турар, үүнүүнү-сайдыыны көрдөрөр Аал Луук мас өйдөбүлүн биэрбиттэрэ диэн. Кырдьык Аал Луук мас – “вечнозеленое дерево” аан дойду үгүс омуктарын итэҕэллэригэр баар. Ити урут хаһан эрэ түгэх кэмнэргэ үгүс омуктар биир өбүгэлээх буола сылдьыбыттарын этэр быһыылаах.

Саха сирин саамай былыргы омуктарынан юкагирдар, чукчалар, коряктар буолаллар. Суор таҥаралаах хоро омуктара диэн буолаллар. Онтон научнайдык эттэххэ Ымыйахтаах археологическай культура кинилэри кытта сибээстээх. Бу культура Саха сиригэр бүттэтэ суох тарҕаммыт. Уус Алдаҥҥа Ымыйахтаах, Хаҥаласка Куллатыы, Өлүөхүмэҕэ Аччыгый Муҥку, Алдаҥҥа, Бүлүүгэ, Дьааҥыга, Абыйга. Биир тылынан эттэхэ Саха сирин барытын сабардыыр. Онтон юкагирдар олорбут сирдэрэ Енисейтэн, Саха сиригэр, Чукоткаҕа, Охотскай муораҕа диэри диэн буолар. Дэлэҕэ даҕаны халлаан сулуһун курдук элбэх кутаа уоттаах, үрдүлэринэн үрүҥ хопто көтөн аастаҕына саһарыар диэри элбэх буруолаах этилэр дэниэхтэрэ дуо. Коряктары, чукчалары кытта аймахтыы быһыылаахтар, “хаһан эрэ бырааттыы этибит, юкагир чукчаны өлөрдөҕүнэ күн өһөрө үһү”, -- диэн үһүйээннэригэр кэпсэнэр эбит.

Бу юкагирдарга үкчү Библия кэпсээнин санатар Улуу Мотуок туһунан дьикти номохтоохтор эбит. Улахан ууттан быыһанаары болуокка кыыллары хомуйбуттар. Сэлии кыыл - мааман киирэ сатаабытын ыарахана бэрт, болуот түҥнэстиэ диэн ылбатахтар. Онтон ыла мааманнар эстибиттэрэ диэн буолар. Бу баҕар, кимиэхэ эрэ Библияттан киирбит кэпсээн курдук көстүөн сөп, ол эрээри саарбахтанар. Арааһа, бу аһара былыргы омук историческай өйдөбүлүн омооно хаала сылдьар эмиэ буолуон сөп. “Биһиги айылҕа улуу уларыйыытын көрбүппүт, онтон ордон хаалбыппыт диэн”. Өйдөөн кэлиэҕиҥ айылҕа уларыйыыта хайдах этэй?

3,5 мөл.сыл анараа өртүгэр сир үрдүнэн улахан тымныы түспүт. Туох баар Европа, Азия дойдуларыгар муус көһөҥө үөскүүр. Ол оннугар Хотугу Муустаах акыйаан – сахалар этэллэринэн Улуу Муустаах Модьоҕо уутун таһыма 125 миэтэрэ түһэн, биэрэгэ билиҥҥититтэн 500 – 600 км хоту диэки сыҕарыйар. Сүүнэ улахан кураанах сир үөскүүр. Америка Саха сирин кытта силбэһэн хаалар. Бу кураанах сир соҕуруу билиҥҥи Красноярскай кыраай Минусинскай хотоолуттан Таймыырынан эргийэн Кытай Хуэнхэ өрүһүгэр тиийэ сабардыыр. Маны сорохтор Берингия диэн ааттыыллар, биһиги палеонтолог учуонайбыт, биологическай наука доктора П.А.Лазарев Арктида диэн ааттыыра. Кини этэринэн бу туундара эбэтэр прерия курдук отунан бүрүллүбүт иинэҕэс үүнээйилээх истиэп курдук дойду эбит. Кыһын тымныыта 70-80 кыраадыска тэҥнэһэр. Онтон Л.Н.Гумилев бу улуу истиэпкэ билиҥҥи европеец, азиат, америконоид курдук хааннаах араас омуктар бултаан-алтаан, сэриилэһэн-эйэлэһэн көҥүл көччүйэ сылдьыбыттара диэн суруйар. Сүрүн бултара сэлии кыыл быһыылаах.

Халлаан сылыйан Улуу Мууһуруу бириэмэтэ уон тыһыынча сыл анараа өттүгэр уурайбыт. Мааманнар сылааһы тулуйбакка өлөн киирэн барбыттар. “Ити дьиҥэр, түҥ былыргы кэм курдук көстөр эрээри Европа соҕуруу өттүгэр киһи-аймах сайдан, бастакы цивилизациялар үөскүүллэрэ чугаһаабыт кэмнэрэ ээ”, -- диэн суруйар Петр Алексеевич бэйэтэ.

Биһиги билэрбит курдук археолог Ю.А.Мочанов Хаҥалас улууһун Дириҥ Үрэх диэн сиригэр хайа үрдүгэр 2,5-3 мөл.сыл анараа өттүгэр дьон олоро сылдьыбыт олобурдарын булбута, аан дойду үрдүнэн сенсация оҥорбута. Эмиэ бу сиртэн кэргэнинээн С.А.Федосеевалыын 3,5 тыһ.сыл анараа өртүнээҕи дьон көмүүтүн булан бу дьон билиҥҥи сахалартан туох да атына суох эбиттэр диэн быһаарбыттара. Итинник кини Саха сирэ былыр былыргыттан дьон сэргэ уутуйан үөскээбит сирэ, үгүс омуктар, холобура, дьоппуоннар, кэриэйдэр, индеецтэр, эскимостар, чукчалар, коряктар уо.д.а. мантан барбыттара диэн өйү-санааны үөскэппитэ. Уопсай алтай тыллаахтар манна үөскээбиттэр быһыылаах диэн эмиэ кини сабаҕалаабыта. Онтон алтай тыллаахтар түүр, монгол, дьоппуон, кэриэй, тоҥус-маньчжур тылларыгар бытарыйбыттара диэн тыл үөрхтээхтэрэ бары бигэргэтиэхтэрэ.

Айылҕа улуу уларыйыыта, халлаан итийиитэ хайдах буолбута өссө биллибэт. Баҕар, ити кырдьык Библия сюжетыгар сурулларын курдук балысхан уу кэлбитэ, болуот улахан оруолу оонньообута буолуо. Ити эмиэ биһиги эмиэ биир ураты көрүүлээх киһибит Тумус Мэхээлэ “сахалар хайаттан түспүппүт” диэн этиитигэр сөп түбэһэр. Мин Үөһээ Бүлүү Кэнтик музейыгар сырыттахпына Бааһынай Баһылай Бүлүү Мархатыгар Суруктаах Хайаҕа киһи хантайан көрөр сиригэр руна суруга баар экспонатын көрдөрбүтэ уонна былыр уу таһыма итиннэ баар үһү диэн быһаарбыта.

Баҕар, ол кэмтэн дьон-сэргэ хайаларга ордон хаалбыттара буолаарай? Арай, ол хайаларынан Алтай, Саян, Таймыыр, Дьааҥы, Кэмпэндээйи, Хаҥалас буоллуннар? Майгыннаһар параллеллар элбэхтэр. Холобур, Алтайга Хангай хайалара, Дьааҥыга хаҥаайы юкагир биис уустара уонна биһиэхэ хаҥаластар. Өрөбөлүүссүйэ иннинэ американскай экспедиция сорудаҕынан туундараны кэрийбит Иохельсон Халымаҕа конгиниз диэн сахалыы тыллаах, хаһан эрэ ыһыах ыһар этибит диэн кэпсээннээх хотугу омуктары көрсүбүтэ эмиэ дьикти. Эмиэ хаҥаластар. Үгүс омуктар – ненецтэр, энецтэр, эбэҥкилэр, нганасаннар, сорохтор этэллэринэн юкагирдар үөскээбит сирдэринэн Таймыыры, чуолаан, Путоран (Буотама, Батамаайы, Патомак) хайатын ааттыыллар. Сибиир биир түгэх омуктара остяктар (өспөхтөр) былыр бу хайаттан оҥочонон түспүппүт диэн үһүйээннээхтэр эбит. Ылан көрүөҕүҥ Таймыыр билиҥҥи олохтоохторун – долганнары. Туох баар саха улахан аҕа уустара – үөдэйдэр, боотулуулар, хатыгыннар, маймаҕалар, чирэпчилэр онно сурулла сылдьаллар. Кэрэкэ (Кээрэкээн) хайата онно баар. Дүпсүн күөлэ эмиэ итиннэ. Мантан барбыттар диэххин бары тоҕо итиннэ тиийэн симилиннилэр?

Саха тылын үөрэхтээхтэрэ биир тумус туттар учуонайбыт профессор Елизавета Ивановна Убрятова туох диэн эттэ этэй? Кини “О языке долган” диэн үлэтигэр долган тыла тулуга суох (самостоятельнай) уонна саха тылын былыргы туругун көрдөрөр диэбитэ. Саха тыла хотуттан кэлэр диэччи эмиэ биһиги биир учууталбыт диалектары үөрэтэр Воронкин. Онтон саха тыла түҥ былыргыттан манна баарын Америка индеецтэрэ түүр тыллаахтара кэрэһэлиир. Ити боппуруоһунан Абрар Каримуллин диэн татаар учуонайа дьарыктаммыта. Кини суруйар: “Биһиги майя (майа), инк (эҥэ), теленгит (төлөй), ацтек (өспөх) биис уустарын тылларыгар түүр тылларын сыалай араҥаларын буллубут. Итинник майгыннаһар көстүүлэр орфографияттан саҕалаан тылы үөскэтиигэ, грамматикаҕа тиийэ барытыгар бааллар.Холобур, майялар тылларыгар билиҥҥи түүр тылларыгар туттулла сылдьар соруйар киэп (барма – барыма, турма – турума) баар, сиулар тылларыгар (тан – танг) диэн уопсай түүр тылыгар тыҥ (тыҥ хатыыта) диэн өйдөбүл баар. “Инэ – ини”, “ата-аҕа”, “инэй-ийэ”, “эбэ” уо.д.а. тыллар сирэй бэйэлэринэн сылдьаллар диэн суруйар.

Билигин индеецтэр кырата 10 тыһ.сыл анараа өртүгэр Саха сириттэн барбыттарын учуонайдар билинэн тураллар. Ол аата 10 тыһ.сыл анараа өртүгэр саха тыла манна баар эбит. Ону кытта тэҥҥэ түҥ былыргы арийдар тыллара эмиэ баар буолуон сөп. Итини биһиги бүгүн топонимикабытын, сирбит-дойдубут сорох ааттарын кыайан быһаарбаппыт этэр. Холобур, Алтай учуонайдара –тта- сыһыарыылаах сирдэр ааттарын индо-ираннарга уорбалыыллар эбит. Махабаратта, Калькутта, Чандрагутта диэн Индия ааттарын курдук. Оттон биһиэхэ Таатта, Матта, Хамаҕатта, Ыгыатта, Майаҕатта уо.д.а. диэн тыллары быһаарарыгар М.С.Иванов-Багдарыын Сүлбэ ити түҥ былыргы, сахаҕа кыайан быһаарыллыбат сыһыарыылар диэн суруйбута. Итиннэ санатан этиэм этэ, Индия дьоно сахалар курдук арий хааннаах, скиф удьуордаах Алтай, Казахстан диэкиттэн барбыт дьон диэн буолаллар. Итиннэ индиялар хотуттан, күн сыл аҥара утуйар сириттэн кэлбиппит, дьүкээбили көрбүппүт дииллэрин эмиэ умнумуохха наада.

Хаҥалас улууһун Ой нэһилиэгэр учуутал, талааннаах киинэ режиссера уонна кыраайы үөрэтээччи П.Р.Ноговицын олорор. Кини сылын ахсын оҕолору кытта археологическай экспедициялары тэрийэр, түҥ былыргы артефактары, символлары, хайаҕа өбүгэлэр суруктарын наардаан үөрэтэр. Прокопий Романович “Тайҕа сылгылаах культурата” диэн ураты көрүүлээх, кини этэр “Сылгыны сиикэйдии сиир омук аан дойдуга биһиги, сахалар эрэ баарбыт, ити сылгы өссө дьиэтийэ илик, толооҥҥо сылдьар эрдэҕинэ бултаан сиир үгэспитин илдьэ кэлбит буолуохпутун сөп, хаҥаластар билигин сир аайы бааллар, ити арааһа, быдан үйэлэргэ сыҕарыйан, үйэлэри курдаттаан, истиэпкэ тиийэн ыһылла түспүппүт, Кангюй судаарыстыбатын биһиги үөскэппиппит быһыылаах.”- диэн. Кангюйдары скифтэр диэн суруйаллар эбит, ким билиэй, баҕар, кырдьык да буолуо, бу дьон Орто Азияҕа б. э. и. үһүс үйэттэн биллэллэр. Хаҥаластар биистэрэ кыргыыстар, башкирдар, каракалпактар ортолоругар бааллар. Казахтар эмиэ хаҥаластаахтар, бэл, Малдьаҕар (Мажар) диэн аҕа уустарын аатын тута сылдьаллар. Онтон кырдьык, уон тыһыынча сыл анараа өртүгэр саха тыла манна баар эбит буоллаҕына кинилэр ити дойдуларга түүр тылын илдьибит да буоллахтарына “баа” буолуо суоҕун курдук.

Скиф, сармат, сохот, саки, массагет о.д.а. – бу биир омук араас ааттара. Гуннары эмиэ скиф төрүттээхтэр дииллэр. Манна “саха,” “юка” диэни эбэн биэрдэххэ остуоруйата өссө дириҥиэн сөп быһыылаах.


Возврат к списку
Издания автора
Сахалар. Дьылҕа-хаан ыйааҕынан
Саха биллиилээх суруналыыһа Борис Иванович Павлов 90-с сылларга бэйэтэ туспа айар суоллаах ааптар быһыытынан ааҕааччыга биллибитэ. Кини бу кинигэтигэр саха чулуу дьонун дьылҕаларынан норуотун, көлүөнэтин инникигэ дьулуурун көрдөрүөн баҕарар.
Дьолуо
Кэм-кэрдии... Олох… Таптал... Борис Павлов ураты поэзиятыгар.