Персональный сайт: Борис Павлов
Персональный сайт: Борис Павлов

Экзамен

Армияттан эргиллэн кэлэн гражданка көҥүл олоҕун толору ыймахтыы да иликпинэ ийэлээх аҕам хас аһылык ахсын «үөрэххэ туттарыс» диэн аалан барбыттара. Мин кинилэри хомотумаары тутатына сүбэлэһэрим. «Дьэ кырдьык, аныгы киһиэхэ идэ хайаан да наада» диэн кэҕиҥниирим. Ол эрээри киэһэ буоллаҕына, сабыс саҥа «иж-планета» мотоциклбын гаражтан таһааран, кыһыл шлеммун төбөбөр кэттим да үөрэх туһунан отой умнан кэбиһэрим. Арай биирдэ түүнү быһа күүлэйдээн, сарсыарда үгэспинэн 11 чааска уһуктан ыстааммын кэтээри икки илиибинэн бобо тутан олорон толкуйга түстүм: маннык көҥүл олоҕум хаһааҥҥа диэри салҕаныай, сотру син биир үлэ, олох туһунан толкуйдуур кэм кэлиэ, кырдьык, куоракка киирэн, үөрэххэ туттарсан көрдөхпүнэ? Итинник санаат, ампаарга ойон тахсан быыл буолбут оскуолатааҕы кинигэлэрбин, тэтэрээттэрбин тэбээн киллэрэн ороҥҥо «күс» гына бырахтым…

Сотору дьиэлэнэр ыалбар кэһии диэн ааттаан балайда да истээх рюкзакка ыы-быччары эт, сүөгэй, барыанньа хааланан, үрдүк үөрэххэ кимэн киирэ аттанным. Куоракка сырылатан куйаас да куйаас күннэр тураллара. Мин, бастакы сонуммар, республикабыт киинин, уулуссаларын кэрийэбин, уочараттаан газтаах ууну киллиргэччи иһэбин, мороженай сиибин. Ону таһынан ханнык эмэ автобус тохтобулугар туран, дьону-сэргэни көрөрбүн сөбүлүүбүн. Сотору-сотрору автобустар мөлбөйөн кэлэннэр, ааннара «халыр» гына аһыллар. Дьоһуннаахтык тутта сылдьар, паапка кыбыныылаах, сэлээппэлээх дьээдьэлэри ыстаабакка да эрэ «кулк» гына ыйыстан баран салгыы ааһа тураллар. Тохтобул эмиэ саҥа дьонунан туола түһэр. Биирдэ ити курдук турдахпына, билэр баҕайы киһим түһэн дьон быыһынан элэҥнии турда.Эккирэтэн тиийэн санныттан тартым: «Хайа, доҕор, Айаал, дорообо, тугу гына сылдьаҕын?». Киһим эргиллэн миигин көрөн, сирэйдиин-харахтыын сырдыы түстэ, илиитин утары уунна. Айаалы кытта биһиги биир полкаҕа сулууспалаабыппыт, биирдэ эмэ көрсөр этибит, сүрдээх холку, дьоһуннаах киһи. Бастаан көрбүт киһи саҥата суох тоҥуй курдук көрүөн сөп да, билсиһэн бардаҕына, ити санаата тутатына суох буолар.

- Үөрэххэ туттарсан көрөөрү кэллим, бэлэмим суох да туох буолуой, быйыл боруобалаан баран, эһиил олохтоохтук туттарсыллыа,-диир киһим. Уонна үгэһинэн бэскитин туора имэринэр. Дьэ, үчүгэй умнуллубат бэски. Биһиги бары кыра сылдьан мөҕүлүннэхпитинэ эбэтэр кыбыһыннахпытына бэскибитин имэринэр үгэстээх этибит да, улааппыпыт кэннэ биллибэтинэн-көстүбэтинэн син ааспыта. Оттон Айаал ити оҕотук үгэһэ тоҕо эрэ сүтэн биэрбэт. Бэл, армияҕа сылдьан киччэччи кыргыылаах төбөтүгэр сымыйа бэскитин көннөрүнэ сатыыр буолара.

Мин эмиэ кини туттарсар факультетыгар баҕарарбын билэн, Айаалым үөрүүтэ өссө үрдээтэ, “үһүө буоллубут, Костя диэн эмиэ дембель уол Сэргэлээххэ уопсайга олорор, онно баран билсиһиэх” - диэн баран харса суох автобус диэки сиэтэн дэллэриттэ.

Сэргэлээххэ тиийэн кэллибит. Биэс этээстээх таас дьиэҕэ киирэн Айаал хостор нүөмэрдэрин көрүтэлээтэ, онтон биир хоһу тоҥсуйан баран көтөн түстүбүт. Мин киирээт хос иһин сонургуу көрөбүн. Мэлийбэтэхпинэ, баҕар, манна олоруом турдаҕа уонна сөҕөбүн. Бачча кыракый хоско түөрт тимир орон, таҥас ыйыыр үс ааннаах ыскаап, син хоп курдук баппыттар. Эркини биир гына былларыттаҕас былчыҥнардаах толуу спортсменнар, эҥин араас кырааскалаах кырасаабыссалар сурунааллартан кырыллыбыт ойуулара сыһыарыллыбыттар, остуолга кураанахтаммыт кэнсиэрбэ бааҥкаларын, кефир бытыылкаларын, килиэп тооромосторун быыстарыгар арыллыбыт халыҥ тэтэрээттэр, кинигэлэр сыталлар.Уҥа, атыттартан ураты, Ойуунускай саҕанааҕы эргэ ороҥҥо уһун атахтарын тыылыы тэбэн киһи утуйан хаһыҥырыы сытар. Сирэйэ көстүбэт, «ССРС историята» учебнигы саба ууруммут. «Костя тур»-диэн баран Айаал тиийэн учебнигы саралыы тардыбытыгар киһи «Һук» диэбитинэн олоро түстэ, сирэйин-хараҕын ньухханна, онтон харса суох саҥаран киирэн барда: «Айаал, саҥа ньыманы буллум. Учебнигы үөрэтэн эрэйдэммэккэ төбөҕөр саба уурунан утуйдаххына бэйэтэ иҥэн киирэр эбит. Сөхтүм.»

- Ол оннугар бастакы тыал үрдэҕинэ, начаас көтөн хаалар буолуохтаах,-диэн Айаал бэрт түргэнник хардара охсубутугар Костя улахан баҕайытык күлэн саһыгыраата. Мин туран ээр-сэмээр одуулуубун: киэҥ хара харахтаах, будьурхай баттахтаах, омук уолун курдук. Онуоха эбии турбутугар өссө үрдүк көнө уҥуохтаах эбит. Саҥата-иҥэтэ бэлэмэ, күлэрэ-салара дөбөҥө, уопсайынан уол оҕото быһыылаах дии саныыбын.
-Бу өссө биир фронтовигы аҕаллым,- диэн Айаал миигин билиһиннэрэр.
-Дьэ, бэрт эбит,-диир Костя, мин илиибин ыга убахтыы-убахтыы. –Үһүөн сүбэбитин холбоон бэлэмнэннэхпитинэ хайаан да киириэхпит.
Костя ити тылларыттан мин санаам тута көтөҕүллэ түстэ, үөрэххэ бу киирбит курдук сананным.

Биһиги бэҕэһээҥҥи армеецтар буоларбыт оскуоланы саҥардыы бүтэрбит сибиэһэй төбөлөөх уолаттары, кыргыттары кытары күрэхтэһэргэ соҕотох куоһурбут. Ол иһин ардыгар консультацияҕа формабытын толору кэтэн чыппаҥнаһан тиийэбит. Оччоҕо дьон хараҕар тутатына уларыйа, үрдүү түһэбит. Эдэр уолаттар суолбутуттан туораан биэрэллэр, оттон дьоһуннаах преподавателлар сирэйдэрэ-харахтара сымнаан хаалар. Бэл, биир преподаватель көрүдүөргэ утары көрүстэҕин ахсын илии тутуһан дорооболоһор: «Хайа, Кыһыл Армия университеты штурмалыыр дуу? »-дии-дии хас биирдиибитин санныбытын таптайар үгэстэммитэ. Оттон «кыһыл аармыйаҕа» бииртэн биир экзамены төлө көтөн истэҕин ахсын ойуурга тахсан бастакы куобаҕын өлөрөн иҥсэтэ көппүт булчут өйө-санаата киирэн истэ, уруккутааҕар өссө дьаныһан туран дьарыктанабыт. Күннээҕи режиммит маннык: сарсыардаттан эбиэккэ диэри, төбөбүт саллайыар диэри библиотекаҕа олоробут, аһаан баран сынньанабыт,киинэҕэ сылдьабыт, күүлэйдиибит. Киэһэ университет уопсайыгар олорор Костя хоһугар тиийэн аахпыппытын ырытыһабыт.

Ити курдук бүтэһик, үһүөн саамай ыарырҕатар экзамеммытыгар кэллибит.

Нуучча тылыгар аахпыттан суруйуу. Бу сырыыга саамай өйдөөхпүт Айаал да көмөлөһөр кыаҕа суох, бэйэтэ доҕолоҥнуур. Боруобалаан кинигэттэн текст булан суруйан көрдүбүт да, аармыйаҕа төһө да нууччалыы балкыһа үөрэммиппит иһин, этиилэри талбыппытынан өҕүлүннэрэр кыахпыт суох эбит, запятой ханан туруохтааҕын отой да билбэппит. Үһүөн арбы-сарбы буоллубут. Бачча ситиһиилээхтик туттаран иһэн бүтэһик экзамеҥҥа бүдүрүйэр олус кыһыылаах уонна онуоха эбии үһүөн бу ый устата дьарыктанан, консультацияларга сылдьан, өйдөөх дьон тылын-өһүн истэн амтаһыйан хааллыбыт. Үөрэх-билии олус да тардыылаах, ымсыылаах буолар эбит. Бэл, өйдөөн көрдөххө, бибилиотекаҕа кинигэ ааҕа олорор кыыс уулуссаҕа сылдьар хайдахтаахтык да киэргэммит кыыстааҕар быдан тупсан көстөр эбит. Биирдэ ону бэлиэтии көрөн Костя саҥа аллайбытыгар Айаал өрдөөҕүттэн билэр киһилии 5-6 мэндиэмэнинэн кэккэлээбит кинигэлэри ыйан кэбиспитэ. «Итини көрөҕүн? Төһө билии-көрүү баара буолуой? Ол күлүгэ кими барытын киэргэтэр.» Биһиги онно сүбэлэспиппит. Онтон билигин ол баҕалаах сыалбыт иннигэр биир экзамен туорайдыы турар.

Ол эрээри биһигини куттаналлар диэн тохтоон туруо дуо, экзамен күнэ үүннэ. Мин университекка сарсыарда эрдэ кэлэммин уолаттарбын кэтэһэ сырыттым. Дьон хайыы-үйэ мустан көрүдүөргэ сүпсүлгэн бөҕө. Кинигэ кыбыныылаах уолаттар, кыргыттар быыстала суох кэл да кэл, бар да бар. Биир сиргэ таба турбаттар. Кинилэр быыстарынан хаамыталыы сылдьан Айаалы буллум. Доҕорум эрэйдээх эркиҥҥэ өйөнөн кинигэттэн тугу эрэ ааҕа-ааҕа өрө хантайар уонна ботугураан уоһа чорбоҥнуур. Ыраахтан көрдөххө, таҥараттан көрдөһөн малыыппа ааҕар курдук.

-Хайа, доҕоор, настарыаньа хайдаҕый - диибин киһибэр тиийэн. Айаал миигин көрөн үөрэн мичик гынар: «Мөлтөх, доҕоор, хайдах эрэ мүччү көппүт киһи…Түүнү быһа бэлэмнэнэн харахпын биир да сөкүүндэҕэ симпэтим.» Ити турдахпытына Костя элээрэн иһэрэ көһүннэ. Киһибит мунчаарбыт быһыыта көстүбэт. Сирэйэ-хараҕа сырдаабыт. «Ыччаттар,-диэтэ Костя санныбын таптайа-таптайа, - шанс баар. Бэҕэһээ биир кыыһы кытта билистим, «күүстээх» кыыс. Үһүөммүтүгэр көмөлөһүөх буолла. Уопсайынан, биһиги үлэбитин түргэнник бүтэрэбит уонна киниэхэ бэрэбиэркэлэтэн ылабыт.» Мин итини улаханнык сэргии иһиттим. «Оо, дьэ бу киһи тыла!-Костя маладьыас!»-дии-дии киһим илиитин ыга туттум. Оттон Айаал тоҕо эрэ үөрбүтүн-хомойбутун биллэрбэтэ.

Аудиторияҕа киирэн олорооппутун кытта Костябыт биир кыыстыын киирэн кэннибитинээҕи остуолга олордулар. Биһиги кэннибитин да хайыһан көрбөппүт, бүтүннүү тыҥаан сылдьабыт. Сотору преподавателлар киирдилэр. Биирдэстэрэ-намыһах уҥуохтаах, ачыкылаах, сааһырбыт дьахтар экзамен усулуобуйатын билиһиннэрэн баран: «бэйэ-бэйэҕитин кытта кэпсэппэккит, ким кэпсэппити үүрэбин»,-диэтэ уонна кытаанаҕын биллэрэн тутан турар уруучукатынан остуолу тоҥсуйан тобугуратта. Сэрэйиллибитин курдук, суруйуохтаах текспыт ис хоһооно олус ыарахан, тыллара уустуктара сүр. Үлэ саҕаланна. Аудиторияҕа симиллибит, үс экзамен кэнниттэн сиидэлэнэн хаалбыт 60-ча киһи хамаанда бэриллибитин курдук тэбис-тэҥҥэ остуолларыгар бүк түһэн суруйан сырылатан бардылар. Мин эмиэ түһүнэн кэбистим. Кылаабынайа, судургутук суруйуохха, уһун этиилэртэн туттунуохха наада. Харабын бооччойон бүтэрдим. Төбөбүн көтөҕөн тулабын көрөбүн: ким суруйа олорор, ким толкуйга түспүт, ким уруучукатын кэтэҕин көмүллүүр. Костяны кытары киирбит кыыс хайыы-үйэҕэ үлэтин бүтэрэн, Костя илиистэрин көрө олорор. Табаарыһым хайдах кубулунан, кураанах илиискэ кыһаллан-мүһэллэн үлэлии олорор киһи оруолун толорорун көхсүбүнэн да олордорбун сэрэйэбин, испэр күлэбин.

Үрүҥ уруучука кэлэн Айаал көхсүгэр анньылынна. Киһим сүр кыһамньылаахтык суруйа олорон дьик гынна. Сотору остуол аннынан кини «харата» ааһан иһэрин көрдүм. Мин саҥата суох уочараппын кэтэһэ олоробун. Айаал үлэтэ төннүбүтүн көрөн остуол аннынан быкпыт Костя илиитигэр илиистэрбин анньан кэбистим уонна суруйбута буола олорон кытаанах преподаватели кэтээн көрөбүн. Киһим эмискэ чиккэс гына түстэ: «Кыысчаан, күөх платьелаах кыысчаан, баһаалыста», - диэн тыллар уу-чуумпуга сатарыы түстүлэр. Көмөлөһөөччүм миэхэ үлэбин төннөрөөрү түбэспитин сэрэйдим. Оҕолор бары чөрбөһө түстүлэр.Онуоха мин эмиэ кэннибин хайыһан кыыһы дьэ бүтүннүү көрдүм. Сырдык күөх платьелаах кыра синньигэс кыыс суостаах преподаватель диэки куттаммыт хараҕынан кылап-халап көрөн турар, үүт-үкчү мөҕүллүбүт оскуола оҕотун курдук.Тугу эрэ саҥарыан баҕарар быһыылаах, уоһа ибигириир. «Мин эһигини сэрэппитим: «бэйэҕит эрэ үлэлиигит диэн, онон өсөһүмэ таҕыс»,-диэн преподаватель иккистээн хаһыытаабытыгар кыыс эрэйдээх Костя биһиги диэки ыйытардыы дуу, көрдөһөрдүү дуу көрдө. Онуоха биһиги, тоҕо эбитэ буолла, өссө ньыкыс гынарга дылы гынныбыт. Онтон көмө кэлиэ суоҕун биллэ быһыылаах, суумкатын ылан, үлэтин хомуйбакка да эрэ тахсан барда. Үлэм эргиллэн кэлбитигэр көрбүтүм бастакы сирэйгэ биир этии туора сотуллубут, үс дуу, түөрт дуу сиргэ көппүт буукубалар туруоруллубуттар, онон-манан запятойдар бычыгыраабыттар…

Биһиги экзамен кэнниттэн бэйэ-бэйэбит харахпытын таба көрсүбэппит. Бүтэр бүппүтүн кэннэ, суобаспыт син оонньообут. «Уолаттар, кыыһы көрдөөн булан, комиссияҕа киллэрэн, барытын быһаарыахха наада»,-диир Айаал. Бары сөбүлэстибит. Аны ханна олорорун Костя билбэт эбит. Уопсайга дьүөгэтигэр кэлэ сырыттаҕына билсибит. Баҕар, ханнык эмэ иллэҥ хоско ытыы олороро буолуо диэн кэрийэн көрдүбүт да, мэлигир.

Сарсыҥҥы күнүгэр Айаал биһикки уоран ылбыт сыанабытын билэ тиийдибит. Уолум испииһэккэ «3» сыанатын көрөн баран ордук хомойбут курдук буолла. Тугу да саҥарбат. Ити курдук суку-сакы буолан уопсайга Костяҕа тиийдибит. Киһибит хоһугар икки кыыһы кытта олорор. «Билсиһэн кэбиһиҥ, однокурсницаларгыт»,-диэн кыргыттар диэки ыйда.

- Бу –Катя.
Катя дьоһуннаах көрүҥнээх, ачыкылаах кыыс илиитин уунар.

- Оттон бу-Сардаана. –Сардаана быйыл оскуоланы бүтэрбитэ биллэ сылдьар, адьас оҕо эбит. Билиһиннэрээт, Костя сыттыгын анныттан арыгы ойутан таһаааран остуолга уурда, эттэ : «Бүгүн биһиэхэ үөрүүлээх күн, экзаменнары туораатыбыт, конкурсу да ааһыахпыт дии саныыбын», -онтон ыстакааннарга арыгы кутуллубутугар тост көтөхтө: «манна мустубут оҕолор бары бииргэ үөрэнэрбит туһугар». Уолаттар истибит. Кыргыттар уостарын таҕайан баран төттөрү уурдулар. Экзамены ким хайдах туттарбытын туһунан кэпсэтэн бардыбыт. Сардаана наар «биэһинэн» туттарбыт, онтон Катя үһүс сылын туттарсан киирбит. Син балайда олорбохтоотубут. Арай Айаал тугу да саҥарбат, настарыанньата суох курдук. Ыстакааҥҥа арыгы кутулуннаҕына түһэрэн иһэр. Ону бэлиэтии көрдө быһыылаах, Костя туран көрдөөхтүк эттэ «Тыл бэриллэр Советскай Армия хорсун ефрейторыгар Айаал Сивцевкэ». Айаал кэтэһиннэрэн баран турда. Имэ тэтэрбит. Турбахтаата, үгэһинэн бэскитин имэриннэ, онтон аа-дьуо саҥаран барда: «эһиги кэпсээҥҥитин иһиттим. Дьоннор бары көнөтүнэн үлэлэһэн киирэллэр, онтон мин бэйэбин хайдах эрэ таҥнарыахсыт курдук сананан бардым…» Ити этиитин кыргыттар өйдөөбөтүлэр. Катя ыйытта: «Ханнык таҥнарыахсыт?» Онуоха Костя быһа түһэн «чап» гыннарда: «Армияны таҥнаран студент буолан эрэриттэн кэлэйэр буоллаҕа»,- уонна аҕала сатаан күллэ. Кини экзаменнааҕы түбэлтэни тарҕатыан баҕарбата биллэн таҕыста.

- Суох, Костя, мин туохтан кэлэйэрбин билэҕин, - диэтэ Айаал уонна эмиэ тохтоото. Онуоха мин тыл кыбытааччы буоллум: «итиннэ туох да трагедия суох. Итиччэ кыахтаах кыыс эһиил да киириэ буоллаҕа уонна биир –икки сыл ыанньыксыттаан кини даҕаны олох очурун-чочурун биллин ээ.. Катя курдук»

Айаал мин диэки кытаанахтык көрдө: «Гоша, эн курдуктары кытта разведкаҕа бииргэх барыам суоҕа этэ..Эн курдуктар..»

-Оттон эн курдуктар?-Костя быһа түстэ.
Айаал тугу да хардарыан булбакка мух-мах барда, ыстакаанын ылан сибилигин кум-хам тутуохтуу убахтаата. Мин табаарыһым маннык буолбутун аан бастаан көрөн олус соһуйдум. Айаал, холку, сэмэй Айаал уларыйар да буолар эбит.

Кыргыттар төһө да өйдөөбөтөллөр, иирсээн тахсан эрэрин сэрэйдилэр, туран тахсан бардылар. Мин кэннилэриттэн тахсан бырастыы гыннара сатаатым, хосторугар атааран биэрдим. Төннөн киирбитим дьонум уолуктарыттан харбаһан, атахтарынан муостаттан чырбаччы тэбинэн икки оҕус курдук анньыһа тураллар. «Уолаттар, тохтооҥ»,-диэн баран Айаалы кэнниттэн хам кууһарбын кытта Костя киһибин харахха охсон саайда. Айаал хаһыыра түстэ, быыппаһынна, мин ороҥҥо баар буоллум. Киһим Костяны харытыттан харбаан, сыһыары тардан ылан, өттүктээн «лас» гыннарда, үрдүгэр миинэ олорон сабаабытынан барда. Урут тустуунан дьарыктаммыт, кэтит, киппэ көрүҥнээх Айаал киһитин олох тулуппат эбит.

Мин Айаалы сууллары тардан түһэрдим, онтон ойон турбуттарыгар икки ардыларыгар турунан кэбистим. Дьонум бөтүөхтэһэ-бөтүөхтэһэ утары көрсөн турдулар, онтон Айаал эргиллэн көхөҕө ыйаабыт чараас кууркатын санныгар быраҕан тахсан барда. Айаал тахсыбытын кэннэ Костя эмиэ оргуйан турда. «Син көрсүөхпүт, иэстэһиэм»-диэтэ.

Ити кэнниттэн үс күнү быһа көрсүбэтибит. Мин университетка киирбиппин-киирбэтэхпин билэ, эйэлэһэр инибит диэн эрэх-турах санаалаах бардым. Киһи иирсэр да, эйэлэһэр да баҕайыта дии саныыбын. Испииһэккэ бастаан бэйэм араспаанньабын булан улаханнык үөрдүм, онтон табаарыстарым ааттарын көрдөөбүтүм, Костя эрэ аата баар. Дьиктиргээтим: «Айаал биһигиттэн үрдүк бааллаах этэ, хайдах киирбэтэх буоллаҕай. Ыйыталаһан билбитим, киһим эрдэ кэлэн докумуоннарын көрдөөн ылбыт, ыйыппыттарыгар тугу да быһаарбатах. Ол сырыттахпына Костя кэллэ. Дорооболостубут. Киһим хара ачыкылаах.»

-Доҕоор, уолбут баран хаалбыт, -диэтим мин.
-Билэбин,-диэн Костя быһаччы хоруйдаата.
-Итини билбитим буоллар, эрдэ булан кэпсэтэн көрүөм этэ. Тоҕо көрсүбэккэ бардаҕай? Хаарыан уол,-диибин. Онуоха киһим: «Бэйэтин дьыалата буоллаҕа»,-диэн хардарда.

Итинник оргууйдук сэһэргэһэ турдахпытына, дьолломмут көрүҥнээх Катялаах Сардаана кэлэннэр эҕэрдэлээ да эҕэрдэлээ буоллулар, онтон Айаал экзаменнарын ситиһиилээхтик туттаран баран тоҕо барбытын туоһуластылар.

Мин саҥата суох ыгдах гынным, онтон Костя эттэ: «Тыаҕа кус оҕото көтөр буолбут үһү. Ону бултуу барбыта». Кыргыттар улаханнык сөхтүлэр, дьэ дьикти уол эбит дэстилэр. Кирилиэһинэн аллараа түһэн иһэн, аны эйэҕэс преподавателбытын уун-утары көрсө түстүбүт «Хайа, Кыһыл Армия сүтүктэммит дуу?»-диэн чаҕаарда киһибит, иккиэ хаалбыппытын көрөн. Онтон ааһан баран: «Буолумуна, сэрии буолан баран, хайдах сүтүгэ суох буолуой?»диир саҥата иһилиннэ. Бу сырыыга тоҕо эрэ көрдөөхтүк иһиллибэтэ.

Таһырдьа тахсан Костялыын араҕыстыбыт. Мин үөрэххэ киирбиппин дьоммор биллэрээри автовокзал диэки сатыы хаама турдум. Онно оройуоннары кытта кэпсэтэр телефоннар бааллара. Уулуссаҕа чалбахтар тахсыбыттар. Бу иннинэ икки күнү быһа ардах түспүтэ. Онон соторутааҥҥа диэри үөрэ-чаҕылыһа турбут уулуссалар күнү быһа ытаабыт оҕо курдук саппаҕырбыттар. Ардах өссө да тохтуу илигэ, ибирдиирэ. Ол уута дьиэлэр үрдүк кырыысаларыттан таас тротуарга түһэн чаллыргыылара. Автовокзалга тиийбитим киһи бөҕө. Баччаларга кэлээччи-барааччы аҕыйах буолар этэ да, бу сырыыга үөрэххэ киирбэтэх абитуриеннарынан уонна ардахтан куотааччыларынан ыы-быччары туолбут. Көрдөхпүнэ, үөрэхтэн маппыт оҕолор хомойбут дьүһүннэрэ көстүбэт, кимнээҕэр үөрэ сырдыы сылдьаллар. Дьэ, дьикти дьон.

Телефоҥҥа уочараттаах буолан, дьону –сэргэни көрө сылдьан, мин эмискэ били экзамеҥҥа көмөлөспүт кыыспын көрө түстүм. Күөх платьетын таһынан чараас плащ кэппит уонна мунчаарбыт көрүҥнээх, түннүгүнэн илийбит дьон төттөрү-таары сырсалларын одуулуу турар. Аттыгар кириэһилэҕэ сиэрэй бэнсээктээх, төбөтүгэр хортуустаах сааһырбыт киһи икки улахан суумканы аҥар илиитинэн кууһан умса туттан олорор. Ону көрөн хайдах да гыныахпын булбатым, кыыһы уонна оҕонньору олус аһына санаатым. Кинилэр хайдах курдук тэринэн, сүгүлээнинэн ыраах мас дэриэбинэттэн үөрэх туттарса киирбиттэрин харахпар көрөн кэллим.Кыыс эрэйдээх, бука, кыһамньылаах үчүгэй үөрэнээччи киинэни, оонньууну умнан, түүннэри-күннэри кинигэ тутан олорбута буолуо. Оттон оҕонньор кыыспын үөрэхтээх киһи оҥоруом диэн сүөһүтүгэр оттуурун-мастыырын да умнан, быраҕан кэллэҕэ. Аймахтарыгар, куорат хайа эрэ мааны ыалыгар, суумка муҥунан кэһии аҕалан, мөҕүллэ-мөҕүллэ сыҥаланан олорбуттара буолуо.Итини барытын өйбөр оҥорон көрөбүн. Онтукалара барыта үс куһаҕан киһиттэн күдэҥҥэ көттөҕө.Ити кэнниттэн настарыанньам букатын түһэн, дьоммун кытта кэпсэппэкэ да эрэ, автовокзалтан тахсан бара турдум.

Биэс сылынан мин университеты бүтэрбитим. Биэс сыл, этэргэ дылы, биэс хонук курдук ааспыта. Үөрэнэ сылдьан, Костяны кытары тоҕо эрэ чугастык доҕордоспотоҕум. Иккиэн тус-туһунан дьон курдук этибит.Кини бастаан группаҕа старосталаан баран, сылын ахсын үүнэн, төрдүс кууруска биһиэхэ улахан тойон, факультет студпрофкомун бэрэссэдээтэлинэн буолбута, активист, хорошист, спортсмен, университет биир бастыҥ уола этэ. Үөрэҕи бүтэрэрбитигэр, диплому ылбыппытын бэлиэтии бары бииргэ мустубуппутугар тиийэн «Доҕоор, Костя, хайдах абитуриеннаабыппытын көр-күлүү курдук кэпсиибит дуо»,-диэбиппэр киһим сөбүлэспэтэҕэ. Ааспыты сөргүтэр туохха нааданый диэбитэ. Онно мин сөбүлэспитим. Кырдьык, кэскиллээх, үрдүк комсомольскай үлэҕэ бараары сылдьар киһиэхэ кыра да күлүк түһэрэ куһаҕан буоллаҕа.

Арба, үһүс кууруска үөрэнэ сырыттахпытына, Айаал үөрэххэ киирбитэ. Мин бастаан кинини көрөн билбэтэҕим. Күһүн, тутар этэрээттэн кэлэн ханна эрэ баран эрдэхпинэ, иннибэр тэлимнэс уһун плащтаах, уоһугар тор курдук бытыктаах уол утары хааман курбалдьытан иһэрэ. Хаҥас илиитигэр сигарета буруолуу сылдьара. Мин ааһан истэхпинэ, киһим бэйэтэ тохтоппута: «Хайа, доҕоор, билбэтиҥ дуу,- Айаалбын дии»-диэбитэ. Биһиги Айааллыын өр сэһэргэспиппит. Били кыыс эрэйдээҕи уган биэрбиппитин отой умнубаппын, туран билиммэтэхпититтэн билиҥҥэ диэри кэмсинэбин,- диэбитэ.

Мин Солоҥдо диэн ааттаах бөһүөлэккэ тиийэн үлэлээн барбытым, учуутал кэккэтигэр киирсибитим. Егор Сидорович диэнтэн атын аакка эргиллибэт буолбутум. Биирдэ олохтоох библиотекаҕа уруокпар бэлэмнэнээри кинигэ тала тиийдим. Аллара долбуурдары барытын хаһан, кыра кирилиэһинэн үөһэ ыттан турдахпына, анараа хостон биэдэрэ, балтыһах тутуурдаах эдэр дьахтар киирэн муостаны сууйан чалбааттаабытынан барда. Сотору мин ыттан турар кирилиэспиттэн иҥнэн «баһаалыста халбарый» диэтэ. Мин бөһүөлэк ытыктабыллаах киһитин сиэринэн, кыйаханыах курдук гынан, үөһэттэн аллара көрөөт, соһуйан охто сыстым. Алта сыл аннараа өттүгэр мин таҥнарбыт кыыһым аллараттан үөһэ көрөн турар эбит. Биллэн турар, кыратык уларыйбыт. 17-лээх кыыс оҕо буолбатах,Ол эрээри Костя биһиккини ааттаһардыы көрбүт хараҕын хайдах умнуом баарай?

Мин хап-сабар түһэ охсон, кинигэбин суруйтарбакка даҕаны тахсан бардым. Баран иһэн саныыбын: «Сордоох, итиччэ кыахтаах кыыс хайдах үөрэммэккэ хаалбыта буолла?». Мин кини кэлин син үөрэххэ киирдэҕэ диэн онон эрэ бэйэбин уоскутунарым да, онтукайым ханна баарый, дьиэ сууйааччы буола сылдьар. Баҕар, тута кэргэн тахсан, оҕолонон-урууланан хаалбыта, баҕар, биир сыл тымныы фермаҕа үлэлээн ыалдьан хаалбыта буолуо. Ону ким билиэй? Уопсайынан, олох диэн кыраттан да салаллар буолар эбит. Арай оччолорго туран билиммитим буоллар, баҕар, ити кыыс мин оннубар учууталлыа , дьоҥҥо-сэргэҕэ ытыктана сылдьыа этэ. Онтон мин ханна сылдьыам этэй?... Баҕар, дьылҕа-хаан киһини тургутан көрөөрү, соруйан итинник мэһэйдэри үөскэтэрэ буолаарай? Эбэтэр олоххо ханнык да кыайыы ким эрэ сиэртибэтинэн ситиһиллэрэ эбитэ дуу? Хайдах да диэбит иһин, ити муоста сууйа сылдьар кыыс дьылҕатын алдьаппыт биир киһи мин сылдьарым.

Сарсыҥҥы күнүгэр үгэспинэн хара хаалтыспын ыга баанан, дипломаткабын кыбынан, оскуолаҕа үөрэтэ тиийдим. Бүгүн саҥа интэриэһинэй тиэмэни барыахтаах этибит. Кылааска киирбитим, ону кэтэһэн, оҕолорум тыыммакка да олороллор. Мин кинигэбин хостоотум, арыйдым уонна кылааспын утары көрөн баран, саҥабыттан мэлийэн хааллым. Арай санаабар хас биирдии оҕом мин диэки хаһан эрэ уган биэрбит кыыһым хараҕынан ааттаһардыы, ыйытардыы көрөн олороллор. Өр саҥабыттан матан олорбуппар туйгун үөрэнээччим Саргылана ойон туран ыйытта: «Егор Сидорович, ыарыйдыҥ дуо?». Мин ону истэн үөрэ түстүм. «Оҕолоор, учууталгыт ыарыйда, мэниктээбэккэ, чуумпутук олоруҥ»,-диэн баран таһырдьа тахсан чуумпу уулусса устун хаама турдум.


Возврат к списку
Издания автора
Дьолуо
Кэм-кэрдии... Олох… Таптал... Борис Павлов ураты поэзиятыгар.
Сахалар. Дьылҕа-хаан ыйааҕынан
Саха биллиилээх суруналыыһа Борис Иванович Павлов 90-с сылларга бэйэтэ туспа айар суоллаах ааптар быһыытынан ааҕааччыга биллибитэ. Кини бу кинигэтигэр саха чулуу дьонун дьылҕаларынан норуотун, көлүөнэтин инникигэ дьулуурун көрдөрүөн баҕарар.