Персональный сайт: Борис Павлов
Персональный сайт: Борис Павлов

Ыттары өлөрөр күн

Байбал оронуттан чэпчэки баҕайытык ыстанан туран, остуолга турар чаһыны өр кыҥастаста, онтон ходьох гынат түһээт, сүр тиэтэллээхтик таҥнан хачыгырыйан, аан хоско таҕыста. Ол кэннэ таһырдьа массыына кэлэн тохтоото,аана сабыллан « хап” гынар тыаһа иһиллиннэ. Байбал тиийэн аан күрүчүөгүн төлөрүтэрин кытта суоппар Бүөккэ уол хос ортотугар биирдэ баар буола тустэ: “Табаарыса хамандыыра! Норуот өстөөхтөрүн кырга барарга” ...

-Тс-с! – Байбал сөмүйэтин уоһугар даҕайан киһитин диэки суостаахтык батары көрдө. – Дьон утуйа сыталлар. Кэм да солуута суох... Чолоҕор!

Бүөккэ чиэс биэрбит илиитин туппутунан иһийэн хаалла, хараҕын түҥ-таҥ көрдө. Байбал хоско киирэн,уон алталаах икки уостаах сааны, толору симмиллибит ботуруоннаах батарантааһы тутан таҕыста. Чааскыга тымныы чэй кутан ыймахтаата: “Чэ, бардыбыт”. Аан бастаан Ньээлбиги өлөрбүттэрэ. Ньээлбик сордоох хайа эрэ ыал кирилиэһигэр хонон баран, ситэ уһукта илик уулусса устун түүлээх кылгас атахтарынан тирэнэн, кыра чалбахтары үрдүлэринэн көтө-көтө, сүр соруктаахтык ханна эрэ айаннаан иһэрэ.
-Ньээлбик! Ньээлбик! Кэл манна! – ону көрөн Бүөккэ ыҥырбытыгар, хайыһа түспүтэ, тохтообута, онтон массыыналаах дьоҥҥо утары сүүрэн лэкээрийбитэ.
-Ньээлбик! Ньээлбик! Ньээлбик!
Чугаһаан иһэн, ымманыйбыт дьону көрөн болҕомто ылан, үөрэн, атахтаан, кутуруга харса суох хамсаан, эмэһэтэ куйбаҥнаан барбыта.
-Ньээлбик! Ньээлбик!..

Ол кэмҥэ Байбал саатын туһаайан утары хаампыта. Саа эстэрэ тыаһа өрө хабыллыбыта. Баламат охсууттан Ньээлбик ыраахха диэри өрө эһиллэ түспүтэ. Ыйылаабакка да хаалбыта. Тиийэн көрбүттэрэ: баһыттан баһа ордубатах, хаан билик тиэстэ. Арай харахтара уһулу ойон тахсан, сап курдук ньиэрбэттэн икнэн, субулла сылдьалларын көрүөххэ сүөргү этэ. Байбаллаах Бүөккэ ыты икки өттүттэн тутан, массыына кузовыгар бырахпыттара.

-Өрөбөлүүссүйэ бастакы сиэрдибэтэ баар,- диэн баран Бүөккэ массыынатыгар ыттыбытынан барда. – Чэ, олор, салгыы бардыбыт. Ол эрээри, Байбал ыксаабаҕа.

Сиэбиттэн бөппүрүөскэ хостоон умата сатыы турбута. Уматаары испиискэтин оҕустаҕын ахсын, тоһоҕото тоҕо эрэ тостон иһэрэ. Ону киэр элээрдэн баран, модьу тарбахтарын саҥа тоһоҕону көрдөөн, хоруопканы хачыгырытара. Сотору табаҕын дьэ уматан, күөх буруону унаарытан таһаарбыта. Ньээлбик сордоох! Сытыары сымнаҕас ыт этэ. Ыаллар бары кириллибит уҥуох быраҕан, аһыйбыт миин кутан биэрэллэрэ. Ол иһин, былыргы умнаһыттар курдук, ыалтан ыалга кэрийэ сылдьан хонон-өрөөн ааһара. Төлөбүрүгэр хантан эрэ эргэ саппыкы аҥаарын эбэтэр сүөһү кутуругун аҕалан, онтукайыттан куруук мөҕүллэрэ. Кинини ордук кыра оҕолор таптыыллара: биэстээх-алталаах бэдиктэр төһө баҕарар кутуругуттан таҥнары состохторуна, ат оҥостон мииннэхтэринэ кыһаллыбат этэ, кулгааҕын ньылатан, хараҕын симэн, туран биэрэрэ.

Тиитэптэр ханан да быыһа-хайаҕаһа суох гына хайдыбыт мас саһаанынан тула эргитиллибит олбуордарын тимир буруһууналаах эрэһиэҥкэ аанын арыйан кирбиттэрэ, дьиэлээх хаһаайын маайканан эрэ илим биэрэ турар эбит. Күөх күөх кыраскалаах терраса иннигэр сырдык платьелаах сип-синньигэс эдэркээн кыыс таҥас сууйан мыыла күүгэнин таһаарбыт, баттаҕа урэллибит.

-Хайа, бу Байбаллара!- диэн саҥа аллайда дьиэлээх хаһаайын Тиитэп Уйбаан саалаах-сэптээх дьону көрөн соһуйан. – Хара сарсыардаттан кими сэрилии бардыгыт?
Байбал хааман иһэн, ити тылларын истэн, биир сиргэ тэпсэннии түстэ, мух-мах барда. Сиэбин харса суох хасыһан, илдьирийбит кумааҕыны хостоон таһаарда.
-Уйбаан, бу Сэбиэт кумааҕыта баар. Куоракка ыт ырыыта турбут үһү... Онон дэриэбинэҕэ ыты, куосканы эһэр гына уураахтаабыттар.
-Ээ, истибитим,- диэтэ Уйбаан бэрт холкутук,- өлөрүҥ ээ, хайыахпытый... Саатар, тириитин биэрэр инигит?
-Суох, уматабыт.

Хаарыан тирии. Бэргэһэ тиктиэм дии санаабытым.

Хап-хара, лаахтаах саппыкы курдук килэбэчигэс түүлээх. Иччитэ хотон кэниттэн сиэтэн аҕалбытыгар боруода хааннаах бөдөҥ ыт, туора дьону көрөн моргуйа-моргуйа, иннин диэки дьүккүйдэ.Аһыылара бэйэ-бэйэлэригэр охсуллан лаһырҕаатылар.Байбал остуолбаҕа баайыллыбт ыкка саатын туһулаан, чыыбыһын төлө тардан кэбистэ. Олбуор иһэ эмискэ ый-хай буола тустэ. Таптарбыт ыт, охтон баран туран туох баар бүтэһик күүһүнэн иннин диэки түстэ, быатыгар хаайтаран,остуолбаны тула сүүрдэ. Байбал иккис уоһун тарта. Бу сырыыга доруобунньуктар эмэһээтигэр түстүлэр. Ыт аны ньахчас гына тустэ, ол эрээри кэнники икки атаҕын соһон часкыйа-часкыйа, син биир ханна эрэ иннин диэки дьүккүйдэ. Өй мэйдээх тулуйбат үлүгэр буолла. Байбал ыксаата. Саатын булгурутан, бантарантааһыттан саҥа ботуруон үсүһүн ыппытыгар, ыт дьэ хам барда.

-Оо дьэ, ытааччы бөҕөҕүн...-Уйбаан кэлэйэн, сиргэ силлээтэ. Ыттарын икки өттүттэн тутан тахсан иһэн көрбүттэрэ, Уйбаан кыыһа сууйа турар таҥаһыттан ууну хойуутук саккыраппытынан, сиргэммиттии сирэйин мырдыччы туттан көрөр турар эбит. Ол кэнниттэн Айанньыытаптар, Сиидэрэптэр ыттарын, Маарыйалаах куоскаларын өлөрбуттэрэ.

Эбиэт кэнниттэн дэриэбинэ ортотугар тиийдилэр. Ыраах айан суоппара Игнаттаахха киирбиттэрэ, дьиэлээхтэр хайыы-үйэҕэ билэн олороллор эбит. Эттээх болтоллубут сирэйдээх сэттэ-аҕыс саастаах уол, туран баран баттаҕын тараамматах, сирэйин суумматах үстээх-түөртээх кыыс остуолга олорон, обургу хамыйаҕынан миискэттэн күөрчэх баһан сии олороллор. Ийэлэрэ үрдүк уҥуохтаах, сырдыктыҥы баттахтаах киирбит-тахсыбыт, саҥарбыт-иҥэрбит эдэр дьахтар-ыскаапка иһиттэри талыгыратар. Байбал киирбитигэр уоллаах кыыһа аһыылларын тохтотон, чох курдук харахтарынан утары көрдүлэр. Уол өһөстүк, кыыс –куттаммыттыы.

-чэ, нохоо, Мохсоҕолгун дьээдьэҕэ биэр,-ийэлэрэ хостору өҥөйтөлөөтө. –Кистээн кэбиспитэр, маарыҥҥаттан булбаппын, -диэтэ Байбалга чугаһаан. Байбал олоппос ылан аа-дьуо олордо: «сыччыый, аҕалыҥ Мохсоҕолу. Ыарыы буолуо. Оччоҕо дьону барытын ытырыа... «моҥ, “моҥ».
-бай!, киэр бай!-диэтэ онуоха кыыс уона Байбалы охсоору хамыйаҕынан далайда. Ол кэмҥэ, иччитин саҥатын истэн буоллаҕа буолуо, хоско орон анныттан ыт оҕото үрэн ньаҕыйда. Уол остуолтан ыстанан түстэ, хоско ыстанна. Ол эрээри ийэтэ эрдэлээтэ. Сүүрэн тиийэн, орон анныттан эриэн ыт оҕотун хостоон таһаарда. Уолчаан ыт быатыгар түстэ, былдьаста, ытаан марылаан барда.
-чэ, түргэнник таҕыс, куот, диэтэ ийэтэ уонна ыт оҕотун көтөҕөн ылан Байбалга бырахта. Байбал ытаппытынан, сарылаппытынан, хаһыытаппытынан Игнат дьиэтин аанын «лип” гына сабан кэбистэ.
Дьэбдьиэйэ эмээхсиҥҥэ тиийбиттэригэр, эмээхсин үүтээн саҕа кыракый дьиэтин иннигэр тахсан, чарапчылана-чарапчылана көрө тураахтыыр эбит. Байбал массыынаттан түһэн утары хаамта.
-Дьэбдьиэй, дьиэҕэ киириэх. Кэпсэтии баар...-Байбал эмээхсини ааһа түһэн, эриэн ынах тириитэ бүрүөһүннээх халҕаны арыйда. Киирэн ынах ыыр талах олоппоһу ылан, оһох иннигэр олорунан кэбистэ. Дьэбдьиэй батыһан киирэн, тоҥмут киһи курдук тарбахтарын саратан, буор оһоҕор өйөннө.
-Дьэбдьиэй, кэпсэтии баар..-байбал туохтан саҕалыаҕын билбэккэ, иккистээн саҕалаата. –Ыт ыарыыта турбут үһү. Иирэр ыарыы. Ыттары өлөрөр дьаһал кэлбит.
-ээ, -Дьэдьиэй өйдөөбөтөхтүү эҥээриттэ.
-ыккын өлөрөр буоллубут...
-оҕобун дуо?- Дьэбдьиэй өһөн эрэр харахтарынан симириктии көрдө.
-ыккын, эмээхсиэн, ыккын.
-оҕобун дуо?- эмээхсин иккистээн ыйытта. Ол кэмҥэ кэпсэтиини истибит курдук, уһун синньигэс атахтаах саһархай ыт тыаһа суох сыбдыйан кэлэн, эмээхсин эргэ сиидэс ырбаахытын тэллэҕэр муннун аста.

Дьэбдьиэй эрэйдээх...Дьиҥэр, Дьэбдьиэй курдук кыһалҕалаах олохтоох киһини дэриэбинэ үрдүнэн көрдөөн буларыҥ саарбах. Оҕонньорунаан, биэс сыллааҕыта ыалдьан өлбүт Лөгөнтөйдүүн оҕо турбакка, оҕоломмокко хаалбыттара. Буолаары буолан, оҕолоро сиртэн быган, улаатан иһэн барыталаабыттара. Кэлин киһиттэн оҕо иит ылбыттара, кинилэр гиэнэ кинилэр гиэнин курдук, арыгыһыт буолан, куоракка киирэн сураҕа суох сүппүтэ. Билигин тыыннаахтааҕым диирэ –бу ыт эрэ. Ытын син биир киһи курдук көрөр. Туспа миин буһаран иһэрдэр, эт ыһаарылаан сиэтэр, тааска уу сылытан сууйар.

-дьэ, оннук, Дьэбдьиэй, хайдах гыныахпытый. Дьон туһугар буоллаҕа дии...
Эмээхсин саҥарбата, былаатын төбөтүн убахтыы турда. Уу чуумпу буолла.Онтон эмээхсин мунна сурдурҕаан барда.
-Сорум эбит!-Байбал уматтаары хостообут бөппүрүөскэтин кум-хам тутан, оһох иннигэр бырахта, ойон туран таһырдьа ыстанна. Таһырдьа тахсыбыта Бүөккэ икки илиитин маҥан дьураалаах күөх бүрүүкэтин сиэбигэр уктан баран, иһиирэ-иһиирэ массыынатын көлүөһэтин тэбиэлии турар эбит.
-хайа, норуот өстөөхтөрө утарсыы оҥордулар дуу,-диэн көхтөөхтүк ыйыта тоһуйда. Байбал ону көрөн:
-солуута да суох киһигин. Киһи күлүөх курдук дуо, көрдөххүнэ! Киир, эмээхсини кытта кэпсэт...-Байбал хаһыытыы былаастаан саҥарда.
-истэбин, тойон генерал! –Бүөккэ чиккэс гынна, саллааттыы хааман, дьиэ диэки барда. Сотору ыты моонньуттан курдаан сиэтэн таҕыста. Илдьэн таҥас ыйыыр аргы баҕанатыгар баайан эрдэҕинэ байбал өйдөнөн бардьыгынаата: «Ойуурга илт! Ойуурга!».

Дьэбдьиэй ытын өлөрөн, төннөн массыына кабинатыгар олорон баран, байбал эмээхсин дьиэтин көрдө. Дьиэ соҕотохсуйбуттуу курутуйан тураахтыыр: «Бу бэдик хайдах мүччү туттаран ылбыта буолла?». Онтон санаата: эмээхсин эрэйдээх чугас дьонун өлүү кинилэр курдук хабырдык, ыйыппакка былдьыырыгар үөрэнээхтээтэҕэ.

Дэриэбинэ саамай уһугар олорор Дарыбыан оҕонньорго киэһэлик тиийдилэр. Оҕонньор дьиэтигэр баар эбит. Ампаарын иннигэр аргынньахтаан олорор. Аттыгар ыта Сындыыс сытар. Хаһан эрэ булчутунан аатырбыт ыт кырдьан, буорайан, олбуор бөҕө буола сылдьар. Дьарыга диэн күн хамсыырын эккирэтэ сылдьан, күнү быһа утуйар. Иччитэ ас биэрээри ыҥырдаҕына, аа-дьуо туран сүрэҕэлдьээбиттии кэлэн аһыыр. Эргиллэн сыппыт сиригэр тиийэн, кумуччу туттан салгыы утуйан хаалар.
-Сындыыс, эйиигин өлөрө кэлбиттэр үһү, -диэтэ Дарыбыан Ааната Байбаллаах соруктарын истэн баран. Сындыыс онуоха төбөтүн өндөттө, Байбаллаах Бүөккэни кэлэйбиттии кэрийэ көрөн баран, төбөтүн төттөрү икки атаҕар уурда. Оттон Дарыбыан тугу да саҥарбата. Туран аа-дьуо ыстаанын тэбэннэ. Онтон дьиэттэн баайыылаах элбэх күлүүһү таһааран ампаарын арыйда. Киирэн биир уостаах сааны тутан таҕыста. Тахсан тугу эрэ этиэх курдук , Байбал диэки көрбөхтөөтө. Эргиллэн, ойуур диэки хаама турда. С ындыыс көрбөккө сытан, иччитэ барбытын хантан билбитэ буолла, кутуругун соспутунан кэнниттэн аа-дьуо сүөдэҥнии турда.

-оҕонньор бэйэтэ өлөрөр буолла быһыылаах,-дии санаата Байбал уонна оҕонньордоох ыты ыраахха диэри батыһа көрөн турда. Дарыбыаннаах Сындыыс, сүүстэ, тыһыынчата хаампыт суолларынан ойуур саҕаланар сиригэр, модьу лабаалаах тииттэр быыстарынан сүтэн хааллылар.


Возврат к списку
Издания автора
Сахалар. Дьылҕа-хаан ыйааҕынан
Саха биллиилээх суруналыыһа Борис Иванович Павлов 90-с сылларга бэйэтэ туспа айар суоллаах ааптар быһыытынан ааҕааччыга биллибитэ. Кини бу кинигэтигэр саха чулуу дьонун дьылҕаларынан норуотун, көлүөнэтин инникигэ дьулуурун көрдөрүөн баҕарар.
Дьолуо
Кэм-кэрдии... Олох… Таптал... Борис Павлов ураты поэзиятыгар.