Персональный сайт: Борис Павлов
Персональный сайт: Борис Павлов

Таҥкычах

Кини төрүөҕүттэн такыр атахтааҕа. Хаамтаҕына уҥа атаҕа үөһэ күөрэйэн тахса-тахса, тыастаах баҕайытык сиргэ «тос” гына түһэрэ. Ол аайы бэйэтэ иҥнэх-иҥнэх гынара. Ону ыраахтан көрдөххө, ууга аҥар атаҕынан эрдэн эрэр киһини санатара. Ол иһин буолуо таҥкычах диэн ааттааҕа.

Куорат дьоно бүтүннүүтэ Таҥкычахха түөрт аҥы арахсаллара: кинини күлээччилэргэ, кинини аһынааччыларга, оҕолорго уонна Маарыйа эмээхсиҥҥэ. Икки бастакылары таҥкычах өлөрдүү абааһы көрөрө. Күлээччилэри –күлэллэрин иһин, аһынааччылары аһыналларын иһин.

Холобур, биирдэ автобустан тахсыыга кэнниттэн күүскэ үтүрүйбүттэригэр кирилиэһин сыыһа үктээн, таас асфалтька түөрт атах буола түспүтэ. Ыксаан, уолуйан тура охсоору уҥа атаҕынан тирэх көрдөөн, тааһы таһый да таһый буолбута туораттан көрүөххэ олус көрүдьүөс этэ. Сэлээппэлэх кыһыл сирэйдээх киһи тулуйбакка күлэн алларастаан иһэн айаҕын хам бүөлэммитигэр, аттыгар турар суумка тутуурдаах дьахтар: «Баҕайы сааппат даҕаны. Ырдьаҥныы турар», -диэн баран, дьэ өрүһүнэн туран эрэр Таҥкычахха сиргэ түспүт сиэрэй киэпкэтин тэбээн биэрбитэ. Таҥкычах турбута, сиэрэй киэпкэтин төбөтүгэр ууруммута, иккиэннэрин сиргэммиттии кэрийэ көрөн баран: «сүтэн хаалыҥ эһиэхэ наадыйбаппын»-диэҥҥэ иайгынныыр тыллары ботугураан, уулусса устун таҥкычахтыы турбута. Оттон оҕолорго уонна Маарыйа эмээхсиҥҥэ хаһан да итинник сыһыаннаһыа суоҕа этэ. Биир эмэ уончалаах мэник бэдик кэнниттэн кини хамсаныыларын үүт-үкчү үтүктэн иҥнэҥнээтэҕинэ Таҥкычах билбэтэх –көрбөтөх буолара. Ардыгар көрүдьүөс оҥостон тэҥҥэ күлсэрэ.

Маарыйа –куруук кыыһыран үллэ сылдьар эһэ курдук бадьаалаан хаамар уулусса харбааччы эмээхсин. Кини биир саамай биллибит уратытынан ааһан иһэр дьону оҕо буоллун, тойон буоллун, барыларын аҥар кырыытыттан мөҕөн иһэрэ. Киниэхэ дьон бары биир күдьүс уулусса киртитээччи буолан көстөллөрө. Таҥкычах бытаан уонна үлэлиир сирэ тэйиччи буолан, эрдэ туран барара. Болуоссакка тиийиитигэр Маарыйа эмээхсин уулуссатын харбаан бүтэн, көбүөхтүү-көбүөхтүү бөппүрүөскэ уматта олорор буолара. Таҥкычах сынньанан таарыйа аттыгар тиэрэ нарыйан олорон кэбиһэрэ уонна көрдөөхтүк этэрэ:
-Үтүө сарсыарданан. Мария Петровна!
-Бөтүрүөбүнэлээх буола-буола. Бөтүрүөбүнэҕин ыт сиэтин, куоска салаатын!-диэн кыйахаммыттыы бурдургуура Маарыйа уонна уоһун чорботон бөппүрүөскэтин харса суох соппойоро. Ол кнниттэн арыый сымнаан, күн-дьыл сыана туһунан кпсэтиигэ кыттыһара. Сотору Таҥкычах аа-дьуо турара. «Бэртээхэй кэпсэтии иһин баһыыба, Мария Петровна»,-диэн киэпкэтин устан тоҥхох гынара уонна салгыы айанныы турара.

Таҥкычах ханна олорорун, туох ис дууһалааҕын ким да билбэт этэ. Оттон кини куорат олохтоохторун үгүстэрин билэрэ. Билиҥҥи үйэҕ ким хаартыската суох табыллыбыта баарай? Паспорт ыларыҥ кллэҕинэ хаартыска, үлэҕ киирээри гыннаххына хаартыска уонна уонна бэйэҥ күлүккүн, дьонуҥ, табаарыстарыҥ сэбэрэлэрин хойут көрө-саныы сылдьарга кумааҕыга бэчээттээн хаалларыан ким баҕарбат буолуой? Дьэ, оччоҕо бааргынан-суоххунан киэргэнэн, фотоательеҕа тиийэҕин.

Таҥкычах эйиигин уоттарынан күлүмүрдээбит сып-сырдык хоско киллэрэн, олоппоско олордуо, тула хаама сылдьан, кыҥаан көрүө, баттаҕыҥ биир эмэ сүүмэҕэ үрэллибит буоллаҕына ытыһын кырыытынан сэрэнэн көннөрүө. Ол кэннэ муостаттан үс атаҕынан тирэнэн турар эрг аппаратыгар тиийэн хара таҥаһы бүрүнүө. Сотору аппарат тыаһа «чылк» гынар.Бүттэ. Ити аата эн Таҥкычах билиэнигэр түбэстиҥ. Мантан ыла эн кини илиитигэр бааргын. Таҥкычах ити кэнниттэн хараҥа хоско киирэн, кыракый иһиттэргэ хос-хос кутуллубут ууну чалымнатар, уоһун иһигэр ыллаан киҥинэйэ-киҥинэйэ, тугу эрэ букунайар. Эмтээх ууга сытар кумааҕыга киһи мунна, уоһа, сирэйэ-хараҕа сыыйа чуолкайданан тахсан кэлэллэр. Саамай интэриэһинэйэ бу кэмҥэ таҥкычахха эн мөссүөнүҥ эрэ буолбакка дууһаҥ, майгыҥ, күннээҕи олоҕуҥ бүтүннүү арыллаллар. Эн уоһуҥ аһыллан, кимиэхэ да кэпсээбэтххин кэпсиигин, иһитиннэрбэтххин иһитиннэрэҕин. Холобур, ханан да мыччырыстыбатах сорочкалаах, хаалтыстаах, дириҥ билиилээх, аат эрэ харата саҥаран абырыыр киһи кэлэн аппарат иннигэр олоруо. Буоллун. Аҕыйах мүнүүтэнэн хаартыска бэчээттиир хараҥа хостон кэлэйбит саҥа иһиллиэ.

-пахай, доҕор, Уйбаан Сиидэрэбис, хайдах итинник буолуохха сөбүй?
-ээ, оттон бэҕэһээ аһаан кэбиһэммин. Хотуттан бииргэ үөрэммит атаһым кэлбитэ,-Уйбаан Сиидэрэбис мух-мах буолар.
-дьэ, кэргэниҥ кэһэттэ дуу?-диэҕэ Таҥкычах уонна куруук кыыһыран тырытта сылдьар уойбут модьу дьахтары өйүгэр оҥоруо.
-дьиэ сууйар балтыһаҕынан сырбаппыта...ыарыылаах баҕайы...диэн Уйбаан Сиидэрэбис кыбыстан умса көрүөҕэ.
Сарсыҥҥы күнүгэр таҥкычах Уйбаан Сиидэрэбиһи ханна эрэ автобус тохтобулугар дуу, маҕаһыыҥҥа дуу көрсүөҕэ да, киһитэ ордук дьоһумсуйбут, даадайбыт буолуоҕа. Ол эрээри, Таҥкычах кини ис дьиҥин, хайдахтаах хара сорунан, ньымааттаһан кандидат буолбутун барытын билэр.

Таҥкычах киһини өтө көрөр ураты дьоҕура биэс сыллааҕыта ыарахан буруйу оҥорбут киһини тутарга көмөлөспүтэ. Куоракка Туораах диэн ааттаах кыыс баара, Таҥкычах кинини үгүстүк көрөрө. Туораах уулуссанан хаһан да киһилии хаампат этэ. Халлааҥҥа көтүөн баҕарар чыычаах оҕотун курдук ыстаҥалаан, ойуолаан хаамара. Оччоҕо кэннигэр икки аҥы өрүүлээх баттаҕа көрдөөхтүк эйэҥэлиирэ. Таҥкычах Туорааҕы хаартыскаҕа түһэрэн баран сөхпүтэ. Кини дууһатыгар биир даҕаны мунчаарыы, мөкү санаа күлүгэ суоҕа. Бүтүннүү үөрүүнэн, күлүүнэн, сырдык ыранан туолан сылдьара.

-ээ, оттомур, доҕор, оттомур,-диэбитэ Таҥкычах сайаҕастык. –Кыра оҕо буолбатаххын ээ.
-мороженай сиэхпин баҕарабын,-диэбитэ онуоха Туораах туох да сибээһэ суох. Таҥкычах туттуммакка күлбүтэ. Оттон кыыһа олох да иэрийэ-иэрийэ барбыта.

Туорааҕы сарсыарда таас дьиэ анныттан булбуттара. Таҥаһа-саба тырыттан, хаан-сиин буолан сытара. Аһаҕас бортаах массыынанан тиһэх суолугар илдьибиттэрин эмиэ көрбүтэ. Ийэтэ, үс күн иһигэр туох баар сэниэтин, күүһүн, эдэрин харах уута гынан бараабыт дьахтар нэһиилэ сукуллан олороро. Аҕата, кэтит сарыннаах, тутуу үлэһитэ, сутуруга хаан буолуор диэри массыына тимирин сынньара.

Ити түбэлтэ буолбута икки сыл кэнниттэн, ательеҕа бааҕынас саҥалаах, уһун илиилээх хара бэкир киһи киирэн кэлбитэ. Бардамнык, тэлиэс-былаас туттара, айаҕар туох киирбитинэн саҥарара.

-чэ, нохоо, «чып» гыннар эрэ, үрдүк начаалыстыбаҕа күлүгүм наада буолбут үһү,-диэбитэ кини уонна күлэн ардьайбытыгар ап-араҕас тиистэрэ килэс гыммыттара. Таҥкычах бэчээттии киирэригэр, туох эрэ куһаҕаны билээри гынным диэх курдук эрдэттэн сүрэҕэр ытырыктата санаабыта. Сэрэйбитин курдук эмтээх ууттан кыа хаанынан көрбүт харахтар тахсан тахсан кэлбиттэрэ.
-эн дуо? туох иһин?!-долгуйан, уордайан, Таҥкычах атын тыллары барытын умнубута. Хааннаах харахтар куттаммыттыы сүүрэлии түспүттэрэ. Таҥкычах кини айаҕа, мунна хаһан чуолкайданан тахсалларын кэтэһэ барбатаҕа, ууттан хостоон ылан харса суох хайыта тыыппыта.

Сарсыҥҥы күнүгэр следовательгэ, милиция майоругар хаартысканы аҕалан иннигэр ууран, бу киһи ханна олорорун, тугу үлэлиирин кэпсээн биэрбитигэр киһитэ итэҕэйиэн баҕарбатаҕа. Ол эрээри аҕыйах нэдиэлэнэн икки сыллааҕыта туораах диэн оҕо тыыныгар турбут киһи тутуллубутун туһунан куорат бүтүннүү истибитэ.

Күнү быһа ардах түспүтэ. Онтон тардыллан, Таҥкычах биир күн үлэтигэр хойутуу кэлбитэ, кинини биир эдэр дьахтар кэтэһэн түннүк анныгар олороро. Туохтан эрэ мунчаарбыт көрүҥнээҕэ. Таҥкычах аппаратын иитн бэлэм буолла диэбитигэр кини аргыый турбута, суумкатыттан муос тарааҕы хостоон сиэркилэ иннигэр тараанан барбыта. Онуоха үрүҥ көмүс оҕуруолар муостаҕа тохтубуттара, кыоыгырыы түспүттэрэ. Таҥкычах соһуйан «һук» диэбитэ уонна хомуйуох курдук төҥкөс гыммыта, муостаҕа инчэҕэй хааппылалар бырдаҥалаан сыталлара. Таҥкычах олус кыбыстыбыта.

....хаартыскаҕа кини мичээрдээбит этэ. Ол эрээри ону мичээргэ киллэриэххэ эмиэ да табыллыбат курдуга. Сэгйбит уостара күлэр, кыҥначчы туттубут төбөтө киэргэммит курдуктара. Оттон харахтара...
-ыалдьаҕын дуу, тугуй, тоҕо маннык курускунуй?-диэн Таҥкычах быһаччы ыйыппыта. Дьахтар кэҕис гынан баттаҕын көннөрүммүтэ, өрө тыыммыта.
-табыллыбат,-диэбитэ кини симиктик.
-туох табыллыбатый?
-туох барыта...Оҕом ыалдьар. Киэһэ сөтөллөн утуйбат буолла. Олорор дьиэм суох. Аймахтарбар кыбыллыбытым, олус кыараҕас. Саҥаһым күн аайы дьиэтэ булуҥ диэн аалар. Хайыахпыный, тулуйарбар тиийэбин.
-оттон оройуонтан тоҕо киирбитиҥ буолла?
-ону ыйытыма, дьахтар олох ытыахча буолбута.

Таҥкычах чочумча иһийэн олорбута, онтон эппитэ:
-мин эйиэхэ көмөлөһүөхпүн баҕарабын.
Ити күнтэн Таҥкычах утуйар уута көппүтэ, сарсыарда үлэтигэр баран иһэн маарыйа эмээхсини кытта бэсиэдэлэһэрэ лаппа уһаабыта. Били дьахтар сарсыарда кыракый оҕотун сиэтэн болуоссатынан ааһара.
-дьон маанытын көрүмэ,-диирэ Маарыйа уонна уоһун чорботон бөппүрүөскэтин харса суох соппойоро.
-уулуссаны харыстаабаттар, бөхтөрүн барытын быраҕаллар..
-Кырдьык оннук, Мария Петровна,-диэн Таҥкычах дөбөҥнүк сөбүлэһэрэ уонна хараҕын кырыытынан уулусса киирэр уһугун кэтэһэрэ. Сотору үлэҕэ тиэтэйбит дьон быыстарыттан кыракый уолчааны илиититтэн сиэтэн кини тахсан кэлэрэ, тиэтэйбиттии ыскамыайка иннинэн тоһугураан ааһара.
Үлэтигэр тиийэн, Таҥкычах туора уура сылдьар негативын хостоон уоту умуруорара.
-бүгүн эн ааспыккын эмиэ көрдүм,-диирэ Таҥкычах. –мин мас ыскамыайкаҕа олорбутум. Суон эмээхсин аттыгар олорбутум. Көрбөтүҥ быһыылаах дии....
-олус ыксаан испитим, -диэн хардарда дьахтар, -оҕобун детсадка илдьэн испитим. Хата, дьүөгэм онно үлэлиир буолан, миэстэ булан абыраата.
-ээ, били ачыкылаах үрдүк кыыс дуо?
-ону эн хантан билэҕин?
-билэбин..оттон дьиэ буллуҥ дуу?
-куоракка дьиэ булар олус ыарахан эбит. Аймахтарбар сэлээннэнэрбэр тиийдим быһыылаах.
-Ыксаатаххына миэхэ кэлээр,-диирэ Таҥкычах. –кыракый да буоллар дьиэлээхпин. Туох буолуой, бакаа олорон эриэҥ..
-баһыыба,-диирэ дьахтар. –эн олус аһыныгас, үтүө киһигин.

Төһө өр салҕаныа эбитэ буолла, итинник истиҥ билсиһии. Ол эрээри биир түбэлтэ барытын таҥнары эргиппитэ. Таҥкычах хаартыска бэчээттээн, киэһэ хойут бүппүтэ. Кэтэһэн бүтэһик автобуска олорбута, айанааччыта аҕыйах этэ. Аҕамсыйбыт сэлээппэлээх киһи, гитаралаах үс уол. Иккис эрээккэ дьахтардаах эр киһи кэннилэринэн олорон тугу эр кэпсэтэллэрэ. Өйдөөн истибитэ этиһэллэр эбит. Дьахтар синньигэс саҥатын эр киһи куолаһа быһыта түһэн добдугуруур. Сотору эр киһи ойон турбута, дьахтары сутуругунан далайбыта. Дьахтар часкыйбыта, илиитинэн хаххаламыта. Ойоҕолуу эргийбитигэр Таҥкычах соһуйан ходьох гыммыта. Кини иннигэр били курус дьахтар бэйэтинэн олороро. Таҥкычах кыыһырбыт уоҕуттан тугу барытын умнубута, харса суох ойон туран, иҥнэҥнээн тиийэн сутуругунан дугдуруҥнуу турар киһини, тута сылдьар килиэптээх суумкатынан оройго биэрбитэ. Киһи эргиллибитэ. Таҥкычаҕы ытыһынан ылан күүскэ анньыбыта, аннарааҥҥыта эһиллэн тиийэн, эрээттэр икки ардыларыгар тиэрэ таһылла түспүтэ. Онуоха, тоҕо эбитэ буолла, уҥа атаҕа собуоттаммыт оҕо оонньуурун курдук тимир муостаны харса суох таһыйбыта.

Итинэн бүппэтэҕэ. Суоппар милиционеры ыҥырбыта. Эдэр уолаттар күлсэн баран, тахсан барбыттара. Аҕамсыйбыт киһи тугу да көрбөтөх аатырбыта. Онтон курус дьахтар барытын атыннык кэпсээбитэ, кэргэммин кытта кэпсэтэ олордохпуна, бу такыр атахтаах киҺи кэлэн килиэптээх суумкатын сабаата диэбитэ...

Таҥкычах дьиэтигэр барбатаҕа. Үлэтигэр төннүбүтэ. Тиийэн өр саҥата суох олорбута. Онтон өтүйэни ойутан ылан, өр сылларга бииргэ үлэлээбит атаһыгар – үс атахтаах аппаракка иҥнэҥнээн тиийбитэ.

-Эн миигин албынныыр эбиккин,- диэбитэ кини холкутук уонна өтүйэнэн сырбаппыта. Эргэ аппарат алдьанан тааһа лыҥкыныы түспүтэ.

Онтон ыла Таҥкычаҕы куоракка ким да көрбөтөҕө.

Онтон кини, кырдьык, биһиги туспутунан олус үгүһү билэрэ...


Возврат к списку
Издания автора
Сахалар. Дьылҕа-хаан ыйааҕынан
Саха биллиилээх суруналыыһа Борис Иванович Павлов 90-с сылларга бэйэтэ туспа айар суоллаах ааптар быһыытынан ааҕааччыга биллибитэ. Кини бу кинигэтигэр саха чулуу дьонун дьылҕаларынан норуотун, көлүөнэтин инникигэ дьулуурун көрдөрүөн баҕарар.
Дьолуо
Кэм-кэрдии... Олох… Таптал... Борис Павлов ураты поэзиятыгар.